Rewilding w Polsce
Gospodarka leśna
Las mieszany liściasty, rezerwat przyrody NSG Karlsburger und Oldenburger Holz, Rewilding Delta Odry.
Florian Möllers / Rewilding Europe
Główne zagadnienia
- Definicja lasu i ogólne ramy prawne
- Obowiązujące przepisy dotyczące planowania i gospodarki leśnej
- Specjalne systemy ochrony lasów
- Środki zapobiegania pożarom lasów
Najważniejsze wnioski
Spis treści
6.
1. Definicja lasu i funkcjonowanie gospodarki leśnej
Nie każdy obszar określany potocznie jako „las” odpowiada jego definicji w polskim prawie. W zależności od tego, czy dany teren kwalifikuje się jako las na podstawie Ustawy o lasach1, mogą obowiązywać różne zasady gospodarowania i ochrony.
Ustawa o lasach definiuje „las” jako grunt o zwartej powierzchni co najmniej 0,10 ha, pokryty roślinnością leśną (uprawami leśnymi, drzewami i krzewami oraz runem leśnym) przeznaczony do produkcji leśnej lub stanowiący rezerwat przyrody lub wchodzący w skład parku narodowego albo wpisany do rejestru zabytków, oraz grunt związany z gospodarką leśną, zajęty pod wykorzystywane dla potrzeb gospodarki leśnej np. budynki, drogi, miejsca składowania i parkingi leśne.
Ustawa o lasach nie tylko definiuje pojęcie lasu, ale także ustanawia nadrzędne ramy prawne dotyczące lasów i działalności leśnej w Polsce. Jej przepisy obejmują wszystkie lasy, niezależnie od formy własności. Podstawą regulacji są następujące zasady gospodarki leśnej:
- powszechna ochrona lasów,
- trwałość utrzymania lasów,
- ciągłość i zrównoważone wykorzystanie wszystkich funkcji lasów, oraz
- powiększanie zasobów leśnych.
Ustawa o lasach dotyczy przede wszystkim leśnictwa produkcyjnego, w szczególności pozyskiwania drewna. Przestrzeganie jej przepisów jest niezbędne przy planowaniu wszelkich działań związanych z gospodarką leśną na danym terenie, takich jak wycinka drzew czy inne formy ingerencji wpływające na ekosystem leśny. Przepisy ustawy mają zastosowanie także do obszarów, na których dokonano wycinki i na których roślinność leśna ma się naturalnie odtworzyć.
Należy pamiętać, że grunty, które nie spełniają powyższych warunków, nie stanowią lasu w rozumieniu Ustawy o lasach. Przykładowo, jeżeli teren stanowi powierzchnię co najmniej 0,10 ha, porośnięty jest zwartą roślinnością leśną (drzewa, krzewy lub runo leśne), lecz nie jest przeznaczony do produkcji leśnej (do użytku gospodarczego), nie stanowi rezerwatu przyrody, nie wchodzi w skład parku narodowego i nie jest wpisany do rejestru zabytków, wówczas Ustawa o lasach nie będzie miała do niego zastosowania. W takim przypadku wszelkie działania związane z gospodarką leśną będą podlegały przepisom Ustawy o ochronie przyrody („Ustawa o ochronie przyrody”)2. Dlatego w przypadku wątpliwości co do tego, czy Ustawa o lasach ma zastosowanie do danych obszarów zalesionych, konieczne jest zasięgnięcie opinii przedstawicieli władz lokalnych.
W przypadku gdy dany teren nie spełnia definicji lasu, zastosowanie znajdują inne reżimy prawne, w szczególności przepisy dotyczące ochrony przyrody. W praktyce właściwa kwalifikacja terenu stanowi zatem punkt wyjścia do oceny dopuszczalności planowanych działań.
Kolejnym istotnym aspektem jest nadzór władz publicznych nad gospodarką lasami prywatnymi w Polsce. Jeśli dany las podlega Ustawie o lasach, nadzór nad nim sprawuje starosta. W przeciwnym razie, wycinka drzew lub usuwanie krzewów może wymagać zgody burmistrza.
2. Własność lasów
Lasy w Polsce mogą być własnością państwową (Skarbu Państwa) lub prywatną (osób fizycznych, firm, gmin itp.)3. Na potrzeby niniejszego opracowania lasy niepaństwowe określa się mianem lasów prywatnych.
Zarówno lasy prywatne, jak i państwowe mogą być wykorzystywane do pozyskiwania drewna, celów rekreacyjnych oraz innych aktywności. Dobra naturalne (korzyści wynikające z zasobów leśnych) znajdujące się na terenach prywatnych należą do właściciela gruntu. Posiadanie lasu nie wymaga uzyskania koncesji ani zezwolenia, jednak działalność leśna musi być prowadzona zgodnie z obowiązującymi przepisami, opisanymi poniżej.
Rezerwat przyrody NSG Karlsburger und Oldenburger Holz, Rewilding Delta Odry.
Florian Möllers / Rewilding Europe
3. Podstawowe przepisy dotyczące planowania mające zastosowanie do gospodarki leśnej
W przypadku lasów objętych Ustawą o lasach obowiązują dwa główne rodzaje przepisów planistycznych: (i) plany urządzenia lasu oraz (ii) uproszczone plany urządzenia lasu4/5.
Instrumenty te określają zasady gospodarowania lasami, w tym w szczególności zakres dopuszczalnych prac leśnych, sposób wykorzystania zasobów leśnych oraz działania związane z ochroną i odtwarzaniem ekosystemów leśnych.
Plany te pełnią jednocześnie funkcję ochronną i gospodarczą – wyznaczają ramy prowadzenia zrównoważonej gospodarki leśnej, uwzględniając zarówno cele produkcyjne, jak i ochronne, w tym zachowanie różnorodności biologicznej oraz równowagi ekosystemów6.
4. Czy istnieją szczególne systemy ochrony lasów?
Tak, Ustawa o lasach przewiduje specjalny reżim dla „lasów ochronnych”7. Są to lasy, które przykładowo chronią glebę przed erozją, zapobiegają usuwaniu ziemi, wyrywaniu skał czy lawinom, chronią zasoby wód powierzchniowych i podziemnych, regulują stosunki hydrologiczne na obszarze zlewni, czy stanowią drzewa nasienne lub oazy dla zwierząt i roślin podlegających ochronie gatunkowej.
W szczególności obejmują one zagadnienia związane z:
- ochroną zasobów leśnych i ich trwałością;
- gospodarowaniem zasobami drewna;
- ochroną gleb i zasobów wodnych;
- działaniami w zakresie odnowienia i zalesiania;
- środkami ochrony przyrody oraz przeciwdziałania degradacji środowiska.
Z perspektywy praktycznej oznacza to, że prowadzenie działalności na terenach leśnych – w tym wycinka drzew, zalesianie czy inne działania ingerujące w ekosystem – musi być zgodne z ustaleniami właściwego planu urządzenia lasu lub uproszczonego planu urządzenia lasu.
Status „lasu ochronnego” może zostać nadany lub cofnięty przez Ministra Środowiska na wniosek Dyrektora Generalnego, który w przypadku lasów państwowych musi wcześniej uzyskać opinię rady gminy.
Lasy ochronne posiadają własne plany urządzenia lasu, a zasady ich uznawania oraz sposób gospodarowania są określone w rozporządzeniach wydanych przez Ministra Środowiska.
Ueckermünder Heide zima, Rewilding Delta Odry
Agnieszka Soboń / Rewilding Oder Delta
5. Środki zapobiegania pożarom lasów
Każdy ma ogólny i nadrzędny obowiązek podejmowania wszelkich niezbędnych środków ostrożności w celu zapobiegania pożarom. Obowiązek ten dotyczy wszystkich użytkowników gruntów leśnych.
Zapewnienie niezbędnego sprzętu gaśniczego na terenie leśnym jest jednak obowiązkiem właściciela lasu. Do sprzętu gaśniczego zalicza się sprzęt służący do zapobiegania, wykrywania i gaszenia pożaru lub ograniczania jego skutków, w szczególności: urządzenia wchodzące w skład systemu alarmowego i dyspozytorskiego, systemu obserwacyjnego, patrolowego i urządzenia związane z poborem wody ze źródeł dla systemu ochrony przeciwpożarowej lasu.
Na terenach leśnych zabronione jest:
- pozostawianie powalonych gałęzi, chrustu, powalonych drzew i gruzu w promieniu 30 m od krawędzi torów kolejowych lub drogi publicznej, z wyjątkiem sytuacji, gdy droga jest nieutwardzona,
- prowadzenie działań mogących spowodować zagrożenie pożarowe w lasach i na obszarach śródleśnych, na łąkach, torfowiskach i wrzosowiskach, a także w promieniu 100 m od granicy lasu, w szczególności:
- szczególności:
- rozpalanie ognia poza wyznaczonymi paleniskami,
- palenie tytoniu, z wyjątkiem miejsc utwardzonych i miejsc przeznaczonych do przebywania ludzi, lub
- niezachowanie odległości co najmniej 100 m od lasów i terenów zalesionych przy wznoszeniu hałd lub stosów.
Widok z lotu ptaka na meandry rzeki Iny, okolice Krzewna, Pomorze Zachodnie.
Florian Möllers / Rewilding Europe
6. Nowe kierunki ochrony lasów
W ostatnich latach obserwowany jest kierunek zmian w podejściu do ochrony lasów, polegający na zwiększeniu znaczenia funkcji środowiskowych i społecznych kosztem funkcji produkcyjnych. Tendencja ta wynika w szczególności z inicjatyw na poziomie Unii Europejskiej oraz działań programowych podejmowanych na poziomie krajowym.
6.1. Starolasy (old-growth forests)
Na poziomie Unii Europejskiej wprowadzono koncepcję tzw. starolasów (old-growth forests), rozumianych jako obszary leśne o wysokim stopniu naturalności, rozwinięte w wyniku naturalnych procesów, charakteryzujące się cechami późnych faz rozwojowych ekosystemu oraz znacznym udziałem martwego drewna.
Strategia UE na rzecz bioróżnorodności do 2030 r. zakłada objęcie takich obszarów ścisłą ochroną jako element realizacji celu ochrony co najmniej 30% powierzchni lądów i mórz, w tym 10% w reżimie ochrony ścisłej.
W polskim porządku prawnym pojęcie starolasu nie zostało dotychczas uregulowane na poziomie ustawowym. Funkcjonuje ono obecnie w sferze wytycznych programowych i praktyki zarządczej, w szczególności w oparciu o działania Ministra Klimatu i Środowiska oraz Lasów Państwowych.
W praktyce identyfikacja starolasów odbywa się na podstawie kryteriów eksperckich, a obszary te są wyłączane – w różnym zakresie – z gospodarki leśnej. Dopuszczalne pozostają co do zasady wyłącznie działania o charakterze ochronnym lub związane z bezpieczeństwem publicznym.
Z perspektywy regulacyjnej oznacza to, że choć formalny status starolasów nie jest jeszcze uregulowany ustawowo, ich znaczenie w praktyce zarządzania lasami rośnie i może prowadzić do faktycznych ograniczeń w zakresie dopuszczalnej działalności gospodarczej.
6.2. Lasy o funkcji społecznej (tzw. lasy społeczne)
Równolegle na poziomie krajowym rozwijane są inicjatywy zmierzające do zwiększenia znaczenia społecznej funkcji lasów. W szczególności w 2024 r. zainicjowano program wyznaczania lasów o wiodącej funkcji społecznej w otoczeniu dużych ośrodków miejskich.
Koncepcja ta zakłada zmianę modelu gospodarowania lasami Skarbu Państwa poprzez nadanie pierwszeństwa funkcjom społecznym i ochronnym – takim jak rekreacja, edukacja czy poprawa jakości środowiska – nad funkcją produkcyjną.
Proces wyznaczania takich obszarów ma charakter programowy i opiera się na współpracy organów administracji, Lasów Państwowych oraz społeczności lokalnych.
W ujęciu praktycznym oznacza to potencjalne wprowadzenie dodatkowych ograniczeń w zakresie prowadzenia gospodarki leśnej, w szczególności na terenach położonych w bezpośrednim sąsiedztwie dużych aglomeracji.
Skontaktuj się z nami
Elsie Blackshaw-Crosby
