Rewilding w Polsce
Obszary chronione
Dzikie koniki końskie, rezerwat Delty Odry, Stepnica.
Solvin Zankl / Rewilding Europe
Główne zagadnienia
- Przegląd rodzajów obszarów chronionych i ich wpływu na działania związane z rewildingiem
- Wpływ obszarów chronionych na tereny prywatne
Najważniejsze wnioski
Każdy obszar chroniony ma określone cele ochrony przyrody oraz różny zakres ograniczeń dotyczących dozwolonych i niedozwolonych działań. Przed rozpoczęciem jakichkolwiek działań związanych z rewildingiem należy dokładnie zapoznać się
z obowiązującymi zasadami.
Spis treści
2.
4.
1. Ramy prawne dotyczące ochrony przyrody w Polsce
Podstawowym aktem prawnym regulującym system ochrony przyrody w Polsce jest ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (“Ustawa”)1, która określa zasady tworzenia form ochrony przyrody, ochrony gatunków oraz zarządzania siedliskami naturalnymi.
System ten ma charakter scentralizowany, przy czym kompetencje w zakresie ustanawiania poszczególnych form ochrony przyrody przysługują organom administracji publicznej. Podmioty prywatne nie dysponują samodzielną możliwością ustanawiania obszarów chronionych, choć mogą inicjować takie działania w sposób pośredni.
2. Rodzaje obszarów chronionych
Na podstawie Ustawy wyróżnia się różne rodzaje obszarów chronionych i siedlisk przyrodniczych, z których każdy podlega odmiennym regulacjom prawnym.
Z perspektywy projektów rewildingowych kluczowe znaczenie ma identyfikacja właściwej formy ochrony, ponieważ determinuje ona zakres dopuszczalnych działań oraz wymogi regulacyjne związane z ich realizacją.
2.1 Parki narodowe
Parki narodowe to rozległe obszary o powierzchni nie mniejszej niż 1000 hektarów, charakteryzujące się wyjątkowymi walorami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi.
Na ich środowisko naturalne podlega ochronie prawnej. Parki narodowe są tworzone w celu ochrony różnorodności biologicznej, fauny, flory, przyrody nieożywionej oraz zasobów naturalnych. Ich zadaniem jest także przywracanie unikalnych i naturalnych warunków środowiskowych oraz terenie obowiązuje szeroki katalog zakazów mających na celu zachowanie ekosystemów w możliwie nienaruszonym stanie możliwie niezmienionym, w związku z czym ingerencja człowieka jest co do zasady istotnie ograniczona.
Z perspektywy projektów rewildingowych oznacza to, że realizacja jakichkolwiek działań wymaga uprzedniego uzyskania odpowiednich zezwoleń, a w wielu przypadkach może być całkowicie wyłączona.
2.2 Rezerwaty przyrody
Rezerwaty przyrody to obszary zachowane w stanie naturalnym lub jedynie nieznacznie przekształcone przez działalność człowieka, charakteryzujące się wyjątkowymi walorami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub krajobrazowymi
Podobnie jak w przypadku parków narodowych, działalność na ich terenie podlega istotnym ograniczeniom, a zakres dopuszczalnych działań uzależniony jest od celu ochrony określonego dla danego rezerwatu.
2.3 Parki krajobrazowe oraz obszary chronionego krajobrazu
Parki krajobrazowe są objęte ochroną ze względu na ich wyjątkowe walory przyrodnicze, historyczne, kulturowe i krajobrazowe, które powinny być zachowywane i promowane w sposób zrównoważony.
W praktyce ograniczenia obowiązujące na tych obszarach wynikają zarówno z przepisów ustawowych, jak i z aktów prawa miejscowego oraz planów ochrony, co oznacza konieczność każdorazowej analizy regulacji właściwych dla danego terenu.
2.4 Obszary Natura 2000
Celem sieci Natura 2000 jest zapewnienie długoterminowego przetrwania najcenniejszych i najbardziej zagrożonych gatunków oraz siedlisk w
Europie, zgodnie z postanowieniami Dyrektywy Ptasiej i Dyrektywy Siedliskowej. Na mocy Dyrektywy Ptasiej państwa członkowskie UE wyznaczają obszary specjalnej ochrony (OSO).
Natomiast zgodnie z Dyrektywą Siedliskową państwa członkowskie przedkładają wykazy proponowanych obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty. Po ich zatwierdzeniu są one formalnie wyznaczane jako specjalne obszary ochrony (SOO).
Ramy prawne sieci Natura 2000 są szerokie i złożone. Ważne jest, aby mieć świadomość obowiązków wynikających z ochrony tych terenów. Dotyczy to zarówno sytuacji, gdy grunt znajduje się w granicach obszaru Natura 2000 lub w jego pobliżu, jak i przypadków, gdy planowane przedsięwzięcie może mieć znaczący wpływ na ten obszar – niezależnie od jego lokalizacji (zob. pkt 3.4 i 4.1 poniżej; zob. również „Rewilding w Polsce: Zagospodarowanie terenu”).
Choć cele sieci Natura 2000 i działań związanych z rewildingiem mogą być zbieżne, podejścia te różnią się. Natura 2000 koncentruje się na ochronie konkretnych gatunków i siedlisk, podczas gdy rewilding przyjmuje bardziej holistyczną perspektywę, dążąc do odbudowy całych ekosystemów. Niemniej regulacje Natura 2000 dostarczają istotnych narzędzi dla osób i podmiotów realizujących projekty rewildingowe. Przestrzeganie powiązanych ram prawnych jest kluczowe dla prawidłowego prowadzenia takich działań.
Nawilżone torfowiska, rzeka Penne, Rewilding Delty Odry
Florian Möllers / Rewilding Europe
2.5 Pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, zespoły przyrodniczo–krajobrazowe
Pomnikami przyrody mogą być zarówno pojedyncze obiekty, jak i ich zespoły, wyróżniające się szczególnymi walorami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi, historycznymi lub krajobrazowymi. Ich charakterystyczną cechą są unikalne właściwości, które odróżniają je od innych, podobnych form przyrody.
Stanowiska dokumentacyjne to formacje geologiczne o istotnym znaczeniu naukowym, chronione ze względu na swoją wartość edukacyjną.
Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe obejmują fragmenty krajobrazów naturalnych i kulturowych, które wyróżniają się wyjątkowymi walorami estetycznymi i wymagają szczególnej ochrony.
Z perspektywy projektowej oznacza to, że ograniczenia mogą wynikać nie tylko z lokalizacji przedsięwzięcia na obszarze chronionym, ale również z występowania na danym terenie gatunków objętych ochroną.
2.6 Użytki ekologiczne i ochrona gatunkowa
Użytki ekologiczne to obszary podlegające ochronie ze względu na zachowane ekosystemy lub ich
pozostałości, które odgrywają istotną rolę w utrzymaniu różnorodności biologicznej.
Ochrona gatunkowa obejmuje wybrane gatunki roślin i zwierząt, a po jej ustanowieniu obowiązuje na terenie całego kraju, niezależnie od lokalizacji.
Z perspektywy projektowej oznacza to, że ograniczenia mogą wynikać nie tylko z lokalizacji przedsięwzięcia na obszarze chronionym, ale również z występowania na danym terenie gatunków objętych ochroną.
3. Ubieganie się o ustanowienie obszaru chronionego przez podmioty prywatne lub osoby fizyczne
4. Wpływ obszarów chronionych na grunty prywatne
oddziaływania na środowisko (OOŚ) (zob. „Rewilding w Polsce: Zagospodarowanie terenu”).
4.1 Parki narodowe i rezerwaty przyrody
Ustawa o ochronie przyrody zakazuje podejmowania określonych działań na terenie parków narodowych i rezerwatów przyrody, z których niektóre mają szczególne znaczenie dla rewildingu. Na przykład obowiązuje zakaz wprowadzania nowych gatunków do parku narodowego lub rezerwatu bez uprzedniej zgody Ministerstwa Środowiska, a także zakaz wprowadzania organizmów zmodyfikowanych genetycznie. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w opracowaniu pt. „Rewilding w Polsce: Reintrodukcje dzikich zwierząt”.
Prywatni właściciele muszą również przestrzegać zasad określonych w odpowiednim planie ochrony, który jest przyjmowany co pięć lat dla każdego parku narodowego i rezerwatu przyrody3. Plan ochrony identyfikuje istniejące zagrożenia dla środowiska naturalnego obszaru chronionego oraz określa działania niezbędne do ich ograniczenia. Może obejmować m.in. zakaz wprowadzania na teren parku określonych gatunków ryb lub ograniczenia dotyczące tworzenia i rozbudowy systemu melioracyjnego. Obowiązki i zakazy wynikające z planu są wiążące dla organów odpowiedzialnych za planowanie przestrzenne.
4.2 Parki krajobrazowe
Ustawa o ochronie przyrody określa zasady i zakazy dotyczące parków krajobrazowych, które nie zawsze są bezpośrednio istotne dla działań rewildingowych, ponieważ dotyczą przedsięwzięć na dużą skalę lub działań mających negatywny wpływ na środowisko.
Indywidualne plany ochrony4, ustanowione dla każdego parku krajobrazowego określają działania, które należy podjąć lub których podejmowanie jest zabronione na jego terenie. Plan ochrony powinien być przyjmowany co 20 lat i zawierać wytyczne, zakazy oraz obowiązki zarówno dla podmiotu sprawującego nadzór nad parkiem krajobrazowym, jak i dla prywatnych właścicieli gruntów położonych na obszarze chronionym.
4.3 Obszary chronionego krajobrazu
Zasady dotyczące czynnej ochrony ekosystemów oraz obowiązki i zakazy obowiązujące na terenie obszaru chronionego krajobrazu są wprowadzane przez właściwy sejmik województwa.
4.4 Obszary Natura 2000
Dla obszarów Natura 2000 należy opracować plan ochrony określający zasady obowiązujące na danym terenie. Plany te sporządza się na okres 20 lat, a ich treść jest dostępna na stronach internetowych regionalnych organów ochrony środowiska oraz w ich odpowiednich biurach.
Przykład
Właściciel A posiada działkę położoną na terenie obszaru chronionego krajobrazu i planuje utworzenie na niej prywatnego lasu.
Musi jednak mieć świadomość, że każde zalesienie nieużytków lub gruntów na cele nierolnicze w takim obszarze jest uznawane za przedsięwzięcie mogące potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko (przedsięwzięcie kategorii B) – niezależnie od powierzchni zalesienia – i wymaga uzyskania decyzji środowiskowej (zob. „Rewilding w Polsce: Zagospodarowanie terenu”).
Inaczej wyglądałaby sytuacja, gdyby las znajdował się w otulinie obszaru chronionego krajobrazu.
Wówczas obowiązek oceny oddziaływania na środowisko zależałby wyłącznie od wielkości zalesionego obszaru.
Obszary Specjalnej Ochrony (OSO) oraz Specjalne Obszary Ochrony (SOO) podlegają środkom ochronnym obejmującym planowanie przestrzenne, zarządzanie, oceny oddziaływania na środowisko oraz nadzór. Zarządzanie tymi terenami musi ponadto uwzględniać wytyczne zawarte w planie ochrony Natura 2000, które odnoszą się do
Natura 2000 jest bardziej elastyczne i opiera się na współpracy ludzi z naturą, zamiast na działaniu przeciwko niej.
4.5 Pomniki przyrody i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe
Ustanawianie pomników przyrody (takich jak wiekowe dęby) na gruntach prywatnych nie wymaga zgody właściciela takiego gruntu. Rady gmin mają prawo zobowiązać właścicieli gruntu do podjęcia określonych działań niezbędnych do właściwej ochrony tych pomników.
Szczegółowe zasady dotyczące korzystania z zespołów przyrodniczo-krajobrazowych powinny być określone w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym dla danego obszaru6.
4.6 Stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i ochrona gatunkowa
Może się zdarzyć, że osoba zajmująca się rewildingiem planuje objąć swój grunt formą ochrony przyrody w celu prowadzenia działań związanych z rewildingiem (zob. punkt 3 powyżej).
5. Are there any assessment procedures applicable to rewilding projects in protected areas?
Tak, procedury te zależą od rodzaju przedsięwzięcia i typu obszaru chronionego.
W przypadku obszarów chronionych, które nie są obszarami Natura 2000, obowiązują ogólne zasady dotyczące oceny oddziaływania na środowisko. Zostały one szczegółowo wyjaśnione w punkcie 5 opracowania „Rewilding w Polsce: Zagospodarowanie terenu”. Zgodnie z tymi zasadami potrzeba przeprowadzenia oceny zależy od charakteru przedsięwzięcia oraz od tego, czy jest ono klasyfikowane jako działanie kategorii A czy B. Zob. „Rewilding w Polsce: Zagospodarowanie terenu”.
W przypadku przedsięwzięć, które nie należą do kategorii A ani B, lecz mogą znacząco oddziaływać na obszar chroniony Natura 2000, wymagane jest
Bóbr (Castor fiber), dolina Piany
Solvin Zankl / Rewilding Europe
Przypisy
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody; tekst jednolity opublikowany w Dzienniku Ustaw z 2022 r., poz. 916, ze zmianami.
- Rezerwat Przyrody Stawy Gnojna oraz Rezerwat Gubińskie Mokradła to przykłady rezerwatów przyrody utworzonych przez władze na wniosek właścicieli gruntów, które te rezerwaty obejmują.
- W 2013 roku tereny prywatne stanowiły prawie 19% całkowitej powierzchni wszystkich parków narodowych w Polsce. W niektórych z nich, takich jak np. Ojcowski Park Narodowy czy Biebrzański Park Narodowy, tereny prywatne stanowiły aż 30% ich całkowitej powierzchni.
- Plan ochrony jest przyjmowany przez Ministra Środowiska w formie rozporządzenia. Każde rozporządzenie jest publikowane w Dzienniku Ustaw i zazwyczaj jest dostępne na stronie internetowej danego parku narodowego lub rezerwatu przyrody.
- Plan ochrony jest przyjmowany przez Ministra Środowiska w formie rozporządzenia. Każde rozporządzenie jest publikowane w Dzienniku Ustaw i zazwyczaj jest dostępne na stronie internetowej danego parku narodowego lub rezerwatu przyrody.
- Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego dostępne są na stronach internetowych właściwych gmin.
Skontaktuj się z nami
Elsie Blackshaw-Crosby
